Πόλη και Ψυχή. Κατασκευάζοντας μνήμες… στο χώρο και στο χρόνο

Τίτλος: Πόλη και Ψυχή. Κατασκευάζοντας μνήμες… στο χώρο και στο χρόνο.

Συγγραφέας: Κοντογιάννη Χριστίνα – Μαρία & Μητροκανέλου Κωνσταντίνα

Είδος εργασίας: Πτυχιακή εργασία

Ακαδημαϊκό ίδρυμα: Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης – Πολυτεχνική Σχολή Ξάνθης – Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών

Τόπος έκδοσης: Ξάνθη

Χρόνος έκδοσης: 2013

Διαστάσεις: Α4

Σελίδες: 153

Αρχείο PDF:ΠΟΛΗ ΚΑΙ ΨΥΧΗ. ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΖΟΝΤΑΣ ΜΝΗΜΕΣ…ΚΟΝΤΟΓΙΑΝΝΗ – ΜΗΤΡΟΚΑΝΕΛΟΥ 2013

URL προέλευσης πηγής: http://www.greekarchitects.gr/site_parts/doc_files/80.13.10.pd

URL σχετικής δημοσίευσης:  https://akea2011.com/2014/01/19/mnimesstohorketohrono/

 

Εισαγωγή

“Η σχέση της μνήμης, ατομικής και συλλογικής, με το χώρο δεν αποτελεί ένα πρόβλημα περιφερειακό αλλά αντίθετα βρίσκεται στο κέντρο μιας συζήτησης για την εμπειρία και τις προοπτικές των σύγχρονων πόλεων. Η παρέμβαση σε μια τέτοια συζήτηση χρειάζεται να αναζητήσει μεθόδους και εννοιολογικές επιλογές αντλώντας υλικό από διαφορετικά πεδία έρευνας, όπως την κοινωνική ανθρωπολογία, την κοινωνιολογία του χώρου, την ιστορία. Τα τελευταία χρόνια, έχει αναδειχθεί ένα αυξανόμενο σώμα της βιβλιογραφίας που πραγματεύεται τη σχέση ανάμεσα στην αρχιτεκτονική και τα αποτελέσματα της συλλογικής μνήμης και της εθνικής ταυτότητας. Η κοινή άποψη είναι ότι η κοινωνική ή συλλογική μνήμη παράγεται μέσα από εικόνες αντικειμένων, καθώς και χωρικών αναπαραστάσεων αλλά και αντανακλάται σε αυτές. Συνεπώς είναι ένα θέμα μεγάλης σημασίας για τον πολεοδομικό σχεδιασμό. Ωστόσο, αυτή η διαδικασία της πολιτιστικής και συλλογικής μνήμης δεσμεύεται σε ένα σύστημα πολιτικών διακυβευμάτων. Έτσι, στις προβληματικές για τη μνήμη αναμετρώνται σήμερα όχι μόνο διαφορετικοί κλάδοι γνώσης αλλά και διαφορετικές αξίες και πολιτικές.

Στόχος της παρούσας εργασίας δεν είναι να διερευνήσει αστικές και πολεοδομικές πρακτικές που πραγματοποιούνται στους μνημονικούς χώρους της πόλης, ούτε να εξετάσει τις πρακτικές ένταξης και ανάδειξης νέων μνημείων. Πραγματεύεται κάτι πολύ πιο ευρύ: τους δεσμούς ανάμεσα στο παρελθόν και το εθνικό φαντασιακό. Ειδικότερα, διερευνά την καίρια θέση της μνήμης και των υλικών εκφάνσεών της στο χώρο ως συμβολικού και πολιτισμικού κεφαλαίου, ως οδού κατανόησης και ανατροπής της καπιταλιστικής κοινωνίας. Είναι, κατά πρώτο λόγο, μια έρευνα της κοινωνικής παρουσίας, των κοινωνικών ρόλων και νοημάτων των υλικών αναπαραστάσεων της μνήμης εντός των κοινωνικών σχηματισμών.

Καθώς ενδιαφερόμαστε για την κοινωνική παρουσία της μνήμης, θα συμπεριλάβουμε τις ποικίλες μορφές που αυτή προσλαμβάνει. Η συλλογική μνήμη των κυρίαρχων τάξεων, όπως ενσαρκώνεται και υλοποιείται στο χώρο της πόλης θα είναι ο κύριος ερευνητικός μας άξονας. Όμως, αντί να αποτελέσει αποκλειστικό μέλημά μας, θα λειτουργήσει μάλλον ως οδός μέσω της οποίας θα εξεταστεί μια ποικιλία άλλων θεμάτων και φαινομένων, καθώς θεωρήσαμε πως πρέπει να μελετήσουμε αυτά τα φαινόμενα και στις στιγμές αστάθειας και «κλονισμού» τους, στις «στιγμές κινδύνου» τους, για να θυμηθούμε τον Walter Benjamin.

Μέσα από αυτή την έρευνα αποδεικνύεται πως η διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης και των μνημονικών τόπων στους οποίους αυτή αρθρώνεται στο εσωτερικό των κοινωνικών σχηματισμών, δεν είναι μια αυθόρμητη διαδικασία, αλλά υπαγορεύεται, διαπλάθεται και είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την κυρίαρχη ιδεολογία, με στόχο την κοινωνική συμμόρφωση και την εύρυθμη αναπαραγωγή του συστήματος.

Δε αρκεί, όμως, μόνο να στραφούμε προς το παρελθόν και να επιχειρηματολογήσουμε απέναντι σ’ εκείνους που πιστεύουν ότι η μνήμη φτιάχνεται από επιφανείς πράξεις και από επιφανή απομεινάρια, από επιφανή μνημεία, αλλά αναζητούμε το νήμα μιας ιστορίας που γράφεται «από τα κάτω».

Στη διάρκεια της έρευνας, μια σειρά γεγονότων έλαβε χώρα, που ενέτειναν τις ανησυχίες από τις οποίες προέκυψε αυτή η αναζήτηση. Από τη μία, οι εθνικές επέτειοι των τελευταίων χρόνων συνοδεύτηκαν από πλήθος διαδηλώσεων με αποτέλεσμα την περιφρούρησή τους από τις δυνάμεις καταστολής. Από την άλλη, οι επιθέσεις σε αυτοδιαχειριζόμενους χώρους προβλήθηκαν από τα μέσα ΜΜΕ και τον κυρίαρχο λόγο, πλαισιωμένες με βαρύγδουπες δηλώσεις περί «προστασίας» της πολιτιστικής κληρονομιάς και «διάσωσης» των νεοκλασικών κτιρίων στα οποία στεγάζονταν. Και τέλος, η ανάδυση του εθνικισμού και η έξαρση του εθνικιστικού λόγου σε αυτές τις συνθήκες οικονομικής και ιδεολογικο-πολιτικής κρίσης.

Τι εννοούμε όταν αναφερόμαστε στον όρο μνήμη; Ποιες είναι οι βασικές της λειτουργίες; Πώς παρεμβαίνει στις σχέσεις των ανθρώπων, σε τι μας αφορά και τι μας επιβάλλει; Ποιοι παράγοντες καθορίζουν το περιεχόμενό της; Προκύπτει από μια αυθόρμητη διεργασία και αν όχι, πώς κατασκευάζεται και από ποιους; Ποια είναι η σχέση της με το χώρο; Μήπως, οι χωρικές αποκρυσταλλώσεις της μνήμης αποτελούν εργαλείο χειραγώγησης και επιβολής της εκάστοτε κυρίαρχης ιδεολογίας; Τι ρόλο παίζει σε αυτήν την διαδικασία η εθνική, εθνοτική ή πολιτικοϊδεολογικ ή ταυτότητα και η μνήμη του κάθε κοινωνικού και ιστορικού υποκειμένου; Ποιές διαστρεβλώσεις μπορούμε να παρατηρήσουμε στις χωρικές ή μη αναπαραστάσεις της, με στόχο την αναπαραγωγή μιας επίσημης εκδοχής του παρελθόντος; Αντίθετα, πού μπορούν να εν-τοπιστούν «οι προσπάθειες αντίστασης στις επίσημες εκδοχές για την ιστορική συνέχεια» και ποιες δυνατότητες αλλαγής εγκυμονούν για το παρόν, το παρελθόν και κυρίως για το μέλλον;”

Περιεχόμενα

1. Εισαγωγή 6
2. 2. Η μνήμη ως κοινωνική κατασκευή

2.1 Η κοινωνική διάσταση της μνήμης 12

2.2 Συσχέτιση Ατομικής-Συλλογικής μνήμης 15

2.3 Συσχέτιση Μνήμης- Λήθης 18

2.4 Επίσημη-Ανεπίσημη Συλλογική Μνήμη 22

2.5 Συσχέτιση Ιστορίας και Μνήμης, σύμφωνα με τον Halbwachs 30

2.6 Ταυτότητα (Εθνική Ταυτότητα) 34

3. Οι αναπαραστάσεις της μνήμης

3.1 Οι Φιλοσοφίες της Ιστορίας 42

3.2 Αφηγήσεις 46

3.3 Σχολική Εθνιγραφική Ιστορία 54

3.4 Μύθοι 56

3.5 Επέτειοι 60

3.6 Τραγούδια 66

3.7 Η Εικόνα ως Φορέας Συλλογικής Μμνήμης 70

3.7.1 Κινηματογράφος 70

3.7.2 Φωτογραφία 74

4. H χωροποίηση της μνήμης

4.1 Τα Χωρικά Πλαίσια της Μνήμης, η θεώρηση του Halbwachs 78

4.2 Το τοπίο 80

4.2.1 Χώρος, Τόπος, Τοπίο 80

4.2.2 Τάσεις στην Ανάγνωση του Τοπίου 82

4.2.3 Το Τοπίο της Πόλης 86

4.3 Η Συμβολική Σχέση με το Χώρο 88

4.3.1 Εκφραστικές Κινήσεις 92

4.3.2 Ίχνη 94

4.3.3 Εμβληματικά Σημεία 96

4.3.4 Σύστοιχο Σημείο 99

4.4 Η Στρατηγική Διαχείρισης των Χωρικών Αποκρυσταλλώσεων της Μνήμης 100

4.4.1 Η Ανέγερση του Μνημείου του Αγνώστου Στρατιώτη 104

4.4.2 Η Ακρόπολη 106

4.4.4 Καταστροφή και Eπανανοηματοδότηση Χωρικών Αναπαραστάσεων 108

4.4.3 Ονοματολογία Οδών και Πλατειών 111

4.4.4 Αρχιτεκτονική, Πολεοδομία και Διαχείριση του Παρελθόντος 112

5. Αναζητώντας τις χωρο-χρονικές ασυνέχειες

5.1 Εξουσία και Υποκείμενο στο Foucault 120

5.2 Οι ετεροτοπίες 124

5.3 Η Ετεροτοπία ως «Κατώφλι» 132

6. Συμπεράσματα 138

Βιβλιογραφία 140